Przemysław Wiater
"Chybotek"
W średniowieczu na Dolnym Śląsku główną siedzibą walońskich poszukiwaczy skarbów była Szklarska Poręba, a właściwie jej część zwana dziś jako Stara Wieś Szklarska bądź Szklarska Poręba Dolna. Wieś położona była w ustronnej dolinie nad Szklarskim Potokiem i jego dopływami. Stara Wieś Szklarska znajdowała się na południowym zboczu Czarnej Góry, która wchodzi w skład masywu Wysokiego Grzbietu Izerskiego oraz wśród przyległych wzniesień Orlej Skały i Kamiennej Góry. Osada powstała zapewne na przełomie XIII i XIV w. i związana była z walońskimi poszukiwaniami w Karkonoszach i Izerach, a także z lokalnym ośrodkiem hutnictwa szkła.
Stara Wieś Szklarska leżała przy jednym z najstarszych karkonoskich szlaków łączących Śląsk z Czechami. Trakt prowadził od kasztelańskiego Wlenia, dolinami Bobru i Kamiennej, następnie Czeską Ścieżką przez Łabski Szczyt, na południową stronę gór, do źródeł Łaby i Jilemnicy. Wieś była dogodnym punktem, z którego wyruszano na poszukiwania tak w pobliskich Karkonoszach, jak i na obszarze Gór Izerskich. Niedaleko stąd znajduje się wielka, licząca ponad 10 km, żyła kwarcu, która przebiega od okolic Kopańca do Novego Mesta pod Smrkiem. Wydaje się, że Walonowie nawiązali współpracę z hutnikami, którym wskazywali pokłady kwarcu, niezbędne jako podstawowy składnik mineralogiczny w procesie wytopu szkła. Tutaj mieściły się "wędrujące", stopniowo przemieszczające się w górę Szklarskiego Potoku huty szkła, które spowodowane było wyrębem okolicznych lasów, a także skracaniem drogi do miejscowych złóż kwarcu.
Z czasem nad Szklarskim Potokiem powstała osada z kaplicą, w której co cztery tygodnie była odprawiana msza święta. Kaplica została 1.04.1490 r. przemianowana na kościół filialny parafii w Sobieszowie. Niedaleko od kościoła wyrosła stojąca do dziś wielka lipa, zwana "sądową", miejsce, gdzie wójt stanowił lokalne prawo. Lipa sądowa w Szklarskiej Porębie Dolnej przy ul. Piastowskiej uznana została za pomnik przyrody.
Szczególne znaczenie dla dawnych poszukiwaczy minerałów i kamieni szlachetnych miał leżący w pobliżu Szklarskiej Poręby Dolnej granitowy głaz "Zuckerschale" - " Misa cukru"; dzisiejszy Chybotek. Ze względu na dość regularny kształt najwyższego z bloków był też zwany "Kamieniem Siedmiokątnym". Znajduje się on na wysokości 565 m.n.p.m. i położony jest przy niebieskim szlaku turystycznym. Głaz ma około 4 m wysokości i składa się z kilku spłaszczonych bloków skalnych. Kulminację skałki stanowi siedmiokątny blok w kształcie odwróconego stożka o średnicy około 4 m, który swym kształtem przypomina cukiernicę. Chybotek powstał w wyniku procesu dalszego wietrzenia polodowcowej formy skalnej zachodzącego już po powstaniu twardego trzonu granitowego z otuliny zwietrzelinowej. Wspiera się on na dwóch niewielkich punktach podparcia, przez co ten olbrzymi blok człowiek możne rozkołysać siłą samych tylko mięśni. Nie każdy wie w jaki sposób należy rozkołysać Chybotka. Większość turystów po prostu wchodzi na skałę i próbuje podskokami wprawić w kolebanie ten olbrzymi głaz. Nie jest to najlepsza metoda. Skutecznym sposobem jest kołysanie od dołu. Należy stanąć na kamieniach, podnieść ręce do góry, podeprzeć głaz rękoma i siłą nóg wprawić Chybotka w ruch. Drugą metodą jest wejście na górną płaszczyznę Chybotka dwóch-trzech osób i ich równoczesne przechodzenie z jednego krańca na drugi.
Chybotek uważany był za miejsce, z którego Walonowie po odbyciu stosownych obrzędów rozpoczynali swoje wyprawy. Według dawnych legend głaz ten ma zamykać dostęp do ukrytych skarbów. Inne podania mówią o tajemnym korytarzu, który prowadzi z Chybotka aż na Zamek Wieczorny - miejsce dla dawnych Walonów szczególne. Na Zamku Wieczornym miały się znajdować nieprzebrane skarby, złoto i wielkie ilości kamieni szlachetnych. Skała Chybotka miała być też ponoć ułożona przez diabła, który przygotował tu sobie kryjówkę W XIX wieku ze względu na swoje właściwości Chybotek stał się jedną z największych atrakcji turystycznych Szklarskiej Poręby. O Chybotku wspominał Zygmunt B. Stęczyński (1814-1890) w swoim poemacie „Śląsk”:
Pod koniec XIX w. Chybotek zwrócił uwagę badacza dziejów karkonoskich Roberta Cogho: "Najbardziej interesujące w tym wszystkim jest, że uwaga Walonów skupiała się właśnie tutaj; (nie było jeszcze drogi prowadzącej wzdłuż Kamiennej i dawne huty szkła musiały się znajdować w pewnej od niej odległości). Pomiędzy Szklarską Porębą Dolną, a Kamienną znajduje się kolebiący się kamień, który z powodu swojego kształtu zwany jest "Zuckerschale" - "Misą cukru" (dziś Chybotek - przyp. P.W.). Ułożone w kształcie stopni kamienie, na których Chybotek, stojący na dwóch dolnych wierzchołkach się kolebie, oraz leżące opodal złomki skał dowodzą, że w swoim pierwotnym wyglądzie został on zmieniony. Świadczy o tym pewnego rodzaju okrąg utworzony na wierzchniej powierzchni Chybotka, którego średnica wynosi około 4 - 4,5 m. Bardzo dobrze widocznych jest jeszcze dziś siedem narożników, które występują poza krawędź, pomimo nielicznych odprysków lub uszkodzeń, (jeden z ‘narożników’ wyróżnia się przy spojrzeniu na górną powierzchnię jako dwa występy).
W wydanym w 1720 r. w "Hirschberger Merwürdigkeiten" przez Zellera (cz. II, s.22 i n.) tekście księgi walońskiej o "Kamieniu z siedmioma narożnikami" znajdujemy zapis datowany na 6.12.1580 r., którego autor nazwany jako "jeden stary, dobry Włoch z Wenecji". Sprawozdanie to mówi o "zielonej równinie, gdzie rosną piękne, wysokie zioła", która to równina jest odległa "od Darniowej Drogi" - co oznacza dawną nazwę prastarej drogi ze Szklarskiej Poręby Dolnej do schroniska pod Łabskim Szczytem - "o trzy strzały z kuszy" (miejsce było uprzednio wykarczowane przez pobliską hutę szkła).
Następnie znajduje się u Zellera zapis: "Pomiędzy którymi (ziołami) znajdziesz pokaźny kamień, który ma 7 rogów i dwa stopnie, na trzecim stoi on sam; wejdź na stopnie, przed porankiem znajdziesz tutaj jamę, szukaj wytrwale krzaka leszczyny, w którym znajdziesz kij, włóż go w jamę i kołysz tak długo, aż rozkołyszesz kamień, podłuż coś pod spód i oddaj się w opiekę Boga, gdyż znajdziesz tutaj złota wystarczająco." Chybotek można rozkołysać tylko w kierunku wschodnio - zachodnim. W tym przypadku określenie "przed porankiem jamę", oznacza wgłębienie na jego wschodniej krawędzi, którego najbardziej zewnętrzne miejsce jest obecnie oczywiście odłupane”.
W 1933 r. Chybotek w Szklarskiej Porębie został uznany za pomnik przyrody nieożywionej.
Obecnie Chybotek pozostał jedynym tego typu obiektem znajdującym się po polskiej stronie Karkonoszy i Gór Izerskich, który nie utracił swojej naturalnej równowagi. Niestety w ostatnich latach zarówno Waloński Kamień w Przesiece jak i Wahadło na Kukułczych Skałach opodal schroniska pod Łabskim Szczytem utraciły swoje mobilne właściwości.
